هدر


یونجه خوران داوطلب و یونجه خواران زورکی

در آزمایش هایی که بر روی یونجه انجام شده است، مواد مغذی و مفیدی در آن یافته اند، از جمله  پروتئین های مختلف، ویتامین C 2 برابر بیش از جعفری، 4 برابر بیش از آب لیمو ترش دارد و ویتامین A و ویتامین K به مقدار زیاد، به همین جهت، ترکیب شیمیایی اش در خون ریزی اعضا و اندام ها، به مورد مصرف می رسد...
در آزمایش هایی که بر روی یونجه انجام شده است، مواد مغذی و مفیدی در آن یافته اند، از جمله  پروتئین های مختلف، ویتامین C 2 برابر بیش از جعفری، 4 برابر بیش از آب لیمو ترش دارد و ویتامین A و ویتامین K به مقدار زیاد، به همین جهت، ترکیب شیمیایی اش در خون ریزی اعضا و اندام ها، به مورد مصرف می رسد...
فواد فاروقی: ناصر الدین شاه قاجار، یک بار سری به طویله سلطنتی زد و دید اسب هایی که خوش خوراک ترین یونجه ها را می خورند، لاغر و کم رمق اند، حال آنکه می دانست، یونجه ویتامین های مورد نیاز بدن اسب ها را تامین می کند و سبب فربهی شان می شود؛ او به گمان این که مهتران، در انجام مسوولیتی که دارند، کوتاهی می کنند، آنان را به بازخواست گرفت و پرسید: «اسبان بزرگ مان چه شد؟» و جواب شنید: «آدم های بزرگ سوارشان شدند و رفتند!»
 
گفت و گوی شاه قاجار با مهترانش، سبب پدید آمدن ضرب المثلی شد که در محاوره بالا آمده است. 
یونجه را بهترین خوراک، برای دام ها دانسته اند و ضرب المثل هایی در این باره آورده اند، از جمله: «اسب دونده یونجه اش را زیاد می کند» یعنی اسبان خوش خرام و تیزگام، همیشه مورد عنایت مهتران قرار می گیرند و آنها کوتاهی نمی کنند و خست به خرج نمی دهند.2 ضرب المثل دیگر هم به خاطرم می آید؛ یکی از آن ضرب المثل ها چنین است: «غذای مهتران اگر یونجه و کمبزه است -  هیچ خوردنی ای را نمی گویند بدمزه است» این امر طبیعی می نماید، زیرا آنهایی که وظیفه نگهداری از اسب ها را دارند و بر خورد و خوراک شان نظارت می کنند و لقمه به دهان شان می گذارند، شاید گاهی ناخنکی به غذای آنان بزنند. البته امروزه به لطف طب سنتی، خوراک مطلوب دام، مورد مصرف آدم ها نیز قرار می گیرد، معروف ترین یونجه خوری که می شناسم، آقا ضیا است که در زمان پهلوی اول و همچنین اواخر دوره قاجاریه، کبکبه و دبدبه ای داشته است، به گونه ای که در کتاب «شبه خاطرات» خوانده ام او از مهمانان خود با غذاهایی پذیرایی می کرده است که ماده اصلی آنها یونجه بوده است، از انواع خورش ها گرفته تا نان ها و کباب ها و کوکوها. او را عقیده بر این بوده است که یونجه انبساط خاطر می آورد! و دلیلی که می آورد این بود: به هر کس بگویی یونجه می خوری؟ به خنده می افتد! او مانند بسیاری از علاقمندان و پژوهندگان طب سنتی برای یونجه خواصی قائل بود که در همین مطلب به آنها اشاره خواهد شد. 
آقا ضیا یک یونجه خوار داوطلب بوده است، اما کسانی هم در تاریخ می توان یافت که خوردن یونجه را به آنها تحمیل کرده اند، از جمله: 
یونجه خور زورکی!
مثل اینکه نقش یونجه، در دوره قاجاریان، پررنگ تر از دیگر زمان ها است، از ناصرالدین شاه یاد کردیم، اندکی عقب گرد می کنیم تا برسیم به فتحعلی شاه. 
این 2 شاه را وجه تشابه های بسیاری با هم بوده است، هر دوی شان حرمسراهایی پرنفرات داشتند و همچنین هر دوی شان به شعر و شاعری می پرداختند، کی به امور لشکری و کشوری
 می رسیدند؟ خدا عالم است.
در تواریخ آمده است یک بار فتحعلی شاه برای رجال دربارش شعری می خواند، قاآنی ملک الشعرای دربارش نیز، در آن جلسه شعرخوانی حضور داشته است، شاه قاجار همین که غزلش را به آخر رساند، نظر قاآنی را جویا شد، ملک الشعرای دربار هم صراحت پیشه کرد و گفت: 
- شعری از این مزخرف تر، تا حالا نشنیده ام!
این گفته، خشم فتحعلی شاه را موجب شد و او دستور داد: 
- کسی که قدرت درک شعر شاهانه را نداشته باشد، باید او را به طویله برد یونجه به خوردش داد!
کار قاآنی برای چند روز شده بود همدمی با خران و یونجه خوردن، تا اینکه باز طبع شعرگویی شاه گل کرد و فرمان داد قاآنی را از طویله به دربار بیاورند. همین که ملک الشعرای دربار آمد، فتحعلی شاه بی آنکه وقت از دست بدهد گفت: 
- گوش کن، غزلی دیگر گفته ام. 
و بی معطلی شروع کرد به خواندن شعرش؛ هنوز 2، 3 بیت از غزلش نخوانده بود که قاآنی از جایش برخاست و راه خروجی را پیش گرفت، این کارش، فتحعلی شاه را خوش نیامد و تیزخشمش کرد و این پرسش اعتراض آمیز را بر لبانش نشاند: 
- کجا؟!.. من هنوز شعرم را تمام نکرده ام، تو سرت را به زیر انداخته ای و می روی؟
قاآنی جواب داد: 
- گرسنه هستم، می روم طویله یونجه بخورم!
مثل اینکه، در زمان قاجار گیر افتاده ایم، با نقل این ماجرای تاریخی، از این دوره، بیرون می آییم:
پدری کردن
باز در تاریخ آمده است، یکی از رجال قاجار، از صدر اعظم زمانش خواست خرش را به امانت، چند روزی به او بدهد. صدر اعظم این خواسته را برآورد و همراه با روانه کردن خرش به منزل او، این پیغام را هم برایش فرستاد: 
- تقاضایت را برآوردم، ولی یادت باشد به خرم کاه و یونجه بدهی و در حقش پدری کنی! 
باز هم مطالبی از این دست در اختیار دارم، ولی آنها را در آینده به نظرتان می رسانم و در حال حاضر می پردازم به یونجه و خواصش. 
در جلد چهارم فرهنگ معین، در این باره آمده است: 
«یونجه گیاهی پایا از تیره پروانه واران و از دسته شبدرهاست و برگ هایش دارای تقسیمات 3 تایی است، گل هایش غالبا بنفش و کوچک است، خوراک بسیار خوبی برای دام هاست و از علف های مرغوب مراتع است، به مقدار زیاد آن را کشت می کنند. بهترین زمین برای کشت یونجه، زمین های شنی رسی آهک دار است. به طور معمول بین 4 تا 10 سال در زمینی که کشت می شود، می ماند و هر دفعه که آن را درو می کنند دوباره رشد می کند و سالی 4 تا 5 بار محصول می دهد و ...»
در سفری که چند سال پیش، به کاشان داشتم، دیدم گلابگیران، با یک کرشمه، 2 کار می کنند، هم گلاب اعلا، در دسترس مردم قرار می دهند، هم عرق یونجه. البته عرق یونجه مصرف دارویی دارد. 
خواص یونجه از دیدگاه طب امروز
در آزمایش هایی که بر روی یونجه انجام شده است، مواد مغذی و مفیدی در آن یافته اند، از جمله پروتئین های مختلف، ویتامین C 2 برابر بیش از جعفری، 4 برابر بیش از آب لیمو ترش دارد و ویتامین A و ویتامین K به مقدار زیاد، به همین جهت، ترکیب شیمیایی اش در خون ریزی اعضا و اندام ها، به مورد مصرف می رسد. علاوه بر این در درمان راشیتیسم و رشد و نمو اطفال، اثرات نیکویی دارد. همین خواص سبب شده است که به آن فقط به عنوان خوراک مخصوص دام ها ننگرند و به صورت خام، در سالادها و به صورت پخته در برخی از غذاها به مصرف برسانند. 
در ضمن داروشناسان و کارشناسان تغذیه، هشدار داده اند، در خوردنش باید رعایت اعتدال را کرد تا عوارض جانبی اش، در آدمی بروز نکند، از جمله تب یونجه و آلرژی یافتن به گرده آن. 
یونجه ها، تیره ها و دسته های مختلفی را شامل می شوند که بعضی از آنها چنین نامیده می شوند:
- یونجه رازکی، یونجه زرد، یونجه شنی، یونجه وحشی و ...
ذکر این مطلب خالی از فایده نیست، پزشکی مدرن، سال ها با طب سنتی، سیر مخالفت داشت، نه اینکه داروشناسان امروزی را، از شفابخشی گیاهان، چندان اطلاعی نباشد، بلکه علت مخالفتشان، بیشتر جنبه بهداشتی داشته است؛ زیرا در گذشته، داروهای گیاهی را به صورت فله ای ارایه می کردند، اما امروزه این گونه داروها را در بسته های پلاستیکی قرار می دهند، یا از آنها، قرص ها و پمادهایی می سازند که در جعبه های مقوایی و لوله های فلزی قرار دارند و تاثیری از گرد و خاک نمی پذیرند و مصرف شان، آسان تر شده است و میزان بهداشتی بودن شان بیشتر. 
 
یونجه و طب سنتی
در ابتدای مقاله نوشتم، 2 ضرب المثل درباره یونجه به خاطرم رسیده است، یکی را به نظرتان رساندم و یکی دیگر را ذخیره کردم. آن ضرب المثل این است: 
- یونجه اش زیاد شده، سرخوشی می کند. 
هرچند این ضرب المثل بار منفی دارد ولی از سویی به خاصیت ضد افسردگی اش اشاره می کند. 
طب سنتی به یونجه عنایت بیشتری دارد. ازجمله نوشته اند: 
- یونجه طبیعت گرم و تر دارد، از این رو برای سرد مزاج ها و سودایی ها مفید است. 
 - خوردن یونجه خام و پخته به صورت خورش، طبع را روان می سازد. 
- اگر روزی 2 بار، یونجه پخته به مصرف غذایی برسد، رعشه را ضایع می گرداند. 
- ضماد یونجه با عسل، ورم های سرد مانند نفخ و ورم اعضا را از بین می برد. 
- خوردن تخم کوبیده یونجه، روزانه 5 گرم، موجب چاقی می شود. 
- مالیدن آمیخته روغن یونجه و روغن کنجد، لقوه را برطرف می کند، به خصوص خوردن قاشقی از این روغن، پس از مالش. 
- خوردن یونجه با شکر، تولید خون تازه می کند و موجب فربگی می شود، همچنین رافع خشکی، سرفه و ناراحتی سینه است. 
با این اوصاف، می توان نتیجه گرفت، یونجه خوراک دام نیست، بلکه اگر به درستی مصرف شود، کلی خاصیت برای بهبود عارضه های جسمانی انسان دارد و اگر در مصرفش حد و اندازه نگه ندارند و بی رویه و بی اعتدال مصرفش کنند، چون هر داروی دیگر، عوازض جانبی دارد. 
 
رشوه خرکی
شنیده ام 50، 60 سال پیش یک سبزی فروش دوره گرد، همه روزه بسته های سبزی اش را کنارخیابان سیروس 
می گسترد، اما از آنجایی که با چنین کاری از عهده مخارج زندگی خود و خانواده اش برنمی آمده، شب ها، کار مطربی می کرده و در مجالس عروسی، نامزدی و ختنه سوران شرکت می جسته است و پیش از آنکه ترانه های باب روز را بخواند، با خواندن این 2 بیت به مطربی قدر و ارجی می داده است: 
گدایان بهر روزی طفل شان را کور می خواهند
طبیبان جملگی خلق را 
رنجور می خواهند
تمام مرده شوران راضی اند 
بر مردن مردم 
بنازم مطربان را، خلق را
 مسرور می خواهند
آن زمان برخی از فروشندگان دوره گرد، متاع شان را بر خرها بار می کردند، به خیابان می آوردند و در دسترس عموم قرار می دادند. یکی از این خرها، با سبزی فروش مطرب چپ افتاده بود و هرگاه به کنار بساطش می رسید، لگدها می پراند و سبزی هایش را پخش و پلا می کرد و رونق را از کارش می انداخت.
سبزی فروش دوره گرد، برای آنکه خر بدجنس را، از انجام چنین کارهایی باز دارد، تمهیداتی اندیشید. روزی او پیش از آنکه خر به بساطش نزدیک شود، مقداری یونجه و نقل و شکر، در آخور خر ریخت و یونجه گیرش کرد؛ تا هنگامی که سبزی فروش به چنین شیوه ای ادامه می داد، خر رشوه بستان، کاری به کارش نداشت!
 
بهترین انواع یونجه ها
برای دست یافتن به سابقه تاریخی، یونجه، کتاب ها و مطالب متعددی را درباره گیاهان تورق کردم، اما به نتیجه ای نرسیدم، دانستنی هایم در این باره چنین است: برخی از یونجه ها، خودرو هستند، در جاهایی که زمستان های معتدل دارند، بهتر و بیشتر، بار می دهند و بهترین و مشهورترین یونجه ها، موسوم اند به یونجه همدانی، بمی، یزدی، بغدادی، عراقی و افغانی. 
 
خر سیاه
این نوشته را با یک ماجرای تاریخی شروع کرده ام، بد نیست با یک ماجرای تاریخی دیگر به پایانش ببرم. در کتاب ها و متون قدیمی آمده است: خلف بی احمد، شاه صفاری، علاقه وافر به شکار داشت، روزی 2، 3 فرسنگ از مقر حکمرانی اش دور شده بود که مردی ژنده پوش و ژولیده مو را سوار بر خر سیاه دید و از حال و روزش پرسید، مرد جواب داد: شاعرم، شعری برای خلف ساخته ام تا از او پاداشی بگیرم؛ هم خودم به نوایی برسم و هم هزینه یونجه خرم را تامین کنم. خلف از او خواست شعرش را بخواند، او خواند، حاکم صفاری پرسید: برای این شعرت، چه پاداشی را توقع داری، شاعر خر سوار پاسخ داد: هزار دینار. خلف گفت: اگر نداد؟ شاعر تخفیفی قائل شد و گفت 500 دینار، دیگر بار خلف گفت اگر نداد، شاعر توقعش را تنزل داد و به 100 رساند، باز خلف به چانه زنی اش ادامه داد، شاعر که از کوره در رفته بود، به او خاطر نشان کرد: اگر امیر خلف به 100 دینار راضی نشود، شعرم را به نام خر سیاهم می کنم و قید یونجه مرغوب و مادیات را می زنم!  روز دیگر شاعر به خدمت امیر رسید، هر 2 همدیگر را شناختند اما به روی خود نیاوردند. شاعر، شعرش را خواند و باز چانه زنی آغاز شد، وقتی که به 100 دینار رسیدند، خلف گفت: این مبلغ زیاد است، شاعر به او خاطر نشان کرد: 
- خر سیاهم بر در است، اگر باز تخفیفی بخواهی، من قید پول را می زنم و خرم قید یونجه. 
 می گویند خلف خندید، هم یک گونی یونجه به او داد و هم 100 دینار به او، به شرطی که شعر را به نام خرش نکند!

بستن

به ما بپیوندید

عضویت در خبرنامه