هدر


جایگاه مدیریت منابع آب درتبخیر 70درصدی نزولات

سردبیر: شاید شما هم در زمره افرادی قرار داشته باشید که بدون دادگاه بخش کشاورزی را متهم ردیف اول بحران آبی کشور بدانید و با ادله‌هایی نظیر راندمان پایین آبیاری در این بخش و یا به صرفه نبودن تولید یک کیلوگرم گوشت گوسفند با مصرف 6100 لیتر آب،
سردبیر: شاید شما هم در زمره افرادی قرار داشته باشید که بدون دادگاه بخش کشاورزی را متهم ردیف اول بحران آبی کشور بدانید و با ادله‌هایی نظیر راندمان پایین آبیاری در این بخش و یا به صرفه نبودن تولید یک کیلوگرم گوشت گوسفند با مصرف 6100 لیتر آب،
 یک کیلوگرم گوشت مرغ با 3 هزار و 900 لیتر آب، یک کیلوگرم سیب‌زمینی با مصرف 900 لیتر آب و در نهایت تولید یک کیلوگرم برنج با 3 هزار و 400 لیتر آب نسخه تعطیلی تولید و واردات را برای حل بحران آبی کشور بپیچد.
اما به راستی آیا بخش کشاورزی مقصر اصلی و واقعی این رخداد است یا در کنار آن عامل یا عوامل دیگری نیز وجود دارد که بدون در نظر گرفتن آنها نتوانیم قضاوت عادلانه‌ای داشته باشیم.
از کل اراضی 164 میلیون هکتاری کشور، هم اکنون 8/18 میلیون هکتار در چرخه تولید کشاورزی قرار دارد که از این وسعت حدود 8 میلیون هکتار به صورت آبی، حدود 3/6 میلون هکتار به صورت دیم و مابقی آیش آبی و دیم مورد بهره برداری قرار می‌گیرد.
این هم قابل قبول که از حدود 93 میلیارد مکعب منابع آبی مصرفی کشور حدود 86 میلیارد متر مکعب به حساب مصارف کشاورزی منظور می‌شود و در حالی حدود 85 تا 90 درصد منابع آبی کشور در کشاورزی مصرف می‌شود که متوسط جهانی مصرف آب در این بخش 70 درصد است. البته فعالان بخش کشاورزی هم قبول دارند که استفاده از روش‌های سنتی آبیاری، کشت ارقام کم محصول، نبود عملیات تسطیح اصولی و زهکشی اراضی و انتقال روباز آب به مزارع چشم انداز مبهمی را فرا روی توسعه این بخش قرار داده، چرا که با توجه به منابع آبی کشور سهم این بخش در 10 سال آینده به 45 میلیارد متر مکعب کاهش خواهد یافت.
از سوی دیگر کمتر کارشناسی امروز وجود دارد که بر استفاده 80 درصدی کشور (‌یعنی 2 برابر عرف بین‌المللی‌) از منابع آب‌های تجدید‌پذیر که منجر به بروز خشکسالی، کم آبی، از بین رفتن تالاب‌ها، خشک شدن چاه‌های آب و پایین رفتن سطح سفره‌های زیر زمینی می‌شود که زنگ خطر بحران آب را به صدا در آورده مهر تایید بزند.
وقایعی که باعث فرونشست 30 سانتی‌متری دشت‌های رفسنجان و کاشمر، 25 سانتی متری دشت‌های مشهد و زرند، 24 سانتی‌متری دشت قزوین، 17 سانتی‌متری دشت تهران و ... شده است. اما برای یافتن دلایل وضعیت فعلی بحران کم آبی کشور حقایقی وجود دارد که بدون در نظر گرفتن آنها نمی‌توان به نتایج واقعی و راهکارهای اصولی دست یافت. آخرین برآوردهای یونسکو و فائو از چرخه آب در کره زمین نشان می‌دهد که متوسط بارندگی سالانه ایران 251 میلیمتر است که این میزان، اختلاف معناداری با متوسط بارندگی هریک از قاره‌ها دارد شاید تنها بتوان با میزان بارندگی کشورهای نیمه خشک و صحرایی برخی از قاره‌ها مقایسه کرد. امروز متوسط بارندگی در تمامی خشکی‌ها 831 میلیمتر، متوسط بارندگی در آسیا 732 میلیمتر است و متوسط سالانه ریزش‌های جوی در ایران در حالی حدود 413 میلیارد متر مکعب است که وسعت ایران 1/1 درصد مساحت خشکی‌ها و 35/3 درصد مساحت قاره آسیاست، یعنی حجم ریزش‌های کشور تنها 37/0 درصد از کل ریزش‌های جوی خشکی‌های کره زمین و 1/29 درصد حجم بارش‌های قاره آسیاست. نکته مهم آمار این است که این میزان ناچیز بارش در ایران توزیع مکانی نا‌همگن و پراکنش نا‌مناسبی دارد، به طوری که یک درصد از مساحت ایران بارشی بیش از یکهزار میلیمتر دارد، در حالی که 28 درصد از سطح کشور از بارش سالانه کمتر از 100 میلیمتر برخوردار است.
از همه مهم‌تر و شاید شاکله و یا حلقه مفقوده بررسی دلایل بحران کم آبی در کشور تبخیر حدود 70 درصد نزولات آسمانی در ایران باشد رقمی که تنها با تبخیر 79 درصدی قاره آفریقا و 80 درصدی استرالیا همخوانی دارد و بالاتر از سایر نقاط دنیا است.
به راستی جایگاه مدیریت منابع آب در مديريت نزولات کشور با این حجم بالای تبخیر کجاست؟ و آیا بررسی کرده‌ایم که به جای انداختن کلیه تقصیرها برسر کشاورزان مظلوم این آب و خاک اگر به گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌کردیم که تنها باعث کاهش 10 درصدی تبخیرآبهای سطحی می‌شدیم، چه اتفاقاتی در منابع آب رخ می‌داد؟
براساس آمار موجود از میانگین سالانه نزولات آسمانی کشور حدود 310 میلیارد متر مکعب در مناطق کوهستانی با مساحتی حدود 870 هزار کیلومتر مربع و 90 میلیارد متر مکعب دیگر در مناطق دشتی به وسعت 778 کیلومتر مربع می‌بارد و از این مقدار حدود 294 میلیارد متر مکعب به صورت تعریق و تبخیر از دسترس خارج می‌شود. از حدود 116 میلیارد متر مکعب با قیمانده حدود 93 میلیارد متر مکعب از طریق منابع سطحی و زیرزمینی بهره‌برداری می‌شود و مابقی صرف تغذیه سفره‌های آب زیر‌زمینی می‌شود و از این مقدار 86 میلیارد متر مکعب صرف کشاورزی و در حدود 7 میلیارد متر مکعب به مصارف شرب و صنعت اختصاص می‌یابد.
به راستی آیا با ترازویی سنجیده‌ایم که با ورود منابع آبی حاصل از کاهش 10 درصدی میزان تبخیر نزولات آسمانی یعنی همان حدود 30 میلیارد متر مکعب چه اتفاقی در زمینه تولیدات کشاورزی رخ خواهد داد و یا چه میزان از برداشت بی رویه آب‌های زیر زمینی خواهیم کاست ؟!  امروز هدر‌رفت آب در ایران بیش از میانگین جهانی است و بر اساس گزارش‌های موجود میزان هدر‌رفت آب در کشور ما حدود 28 تا 30 در صد است و این در حالی است که این مقدار اتلاف در دنیا حدود 9 تا 12 درصد گزارش شده که یکی از عوامل اصلی آن برداشت‌های غیر مجاز از شبکه آبرسانی و فرسودگی تاسیسات آب و شبکه‌های آبرسانی است.
این مساله هم قابل قبول است که کشاورزی ایران باراندمان آبیاری 33 درصدی وضعیت نامناسبی حتی به نسبت مقایسه با ترکیه، سوریه، لیبی و پاکستان دارد، اما نکته ای که هیچ گاه مدیریت آب کشور نباید از آن غافل شود، اینکه هنوز شبکه‌های فرعی سه و چهار پشت سدهای کشور تکمیل نشده و میزان هدر روی آب کشاورزی در مرحله انتقال حدود 40 تا 45 درصد است و می‌طلبد با عزمی ملی ابتدا مشکل زیر ساخت‌های تامین آب را مرتفع سازیم، بعد به دنبال رفع معضلات بخش‌های دیگر از جمله بخش کشاورزی باشیم. به واقع با تغییر موضوعی نگاه به مقوله بحران آب در کشور از دیدگاه یکسو نگرانه انداختن توپ در زمین کشاورزی اگر بتوانیم محور توجه رابه صرفه‌جویی‌های ناشی از کاهش تبخیر منتقل کنیم، نه تنها راهکاری قابل لمس‌تر خواهیم داشت، بلکه پروسه مقابله با بحران کم آبی شکل اجرایی تر و منطقی تری به خود خواهد گرفت.

بستن

به ما بپیوندید

عضویت در خبرنامه