هدر


خودکفایی تولید گندم در سایه مدیریت صحیح

دکتربهزاد قره‌یاضی: در سال 1383 در آخرین سال مدیریت مهندس محمود حجتی و تیم او بر وزارت جهاد‌کشاورزی جشن خودکفایی گندم برگذار شد. از ابعاد مختلفی این خبر شعف و شادمانی را برای مردم و مدیریت کشاورزی کشور ایجا کرد. نگارنده اما این توفیق را مرهون چند عامل می‌دانسته و می‌داند که برخی از آنها عوامل اثباتی و برخی دیگر عوامل منفی است.
دکتربهزاد قره‌یاضی: در سال 1383 در آخرین سال مدیریت مهندس محمود حجتی و تیم او بر وزارت جهاد‌کشاورزی جشن خودکفایی گندم برگذار شد. از ابعاد مختلفی این خبر شعف و شادمانی را برای مردم و مدیریت کشاورزی کشور ایجا کرد. نگارنده اما این توفیق را مرهون چند عامل می‌دانسته و می‌داند که برخی از آنها عوامل اثباتی و برخی دیگر عوامل منفی است.
1- عامل مدیریت
مهمترین عامل در خودکفایی گندم مدیریت ارشد کشاورزی و اراده سیاسی قوی برای نیل به خودکفایی گندم بود. وزیر وقت جهاد کشاورزی که امروز هم سکاندار همین بخش است اهل حرف و حاشیه و جدل نبوده و نیست و بدون ادعا اهداف نظام را پی می‌گیرد. نقش عامل مدیریت لازم ولی ناکافی است. به‌همین دلیل هم هست که وقتی کشور با واردات نزدیک به صفر در سال 1384 تحویل دولت بعدی می‌شود و فردی به نام محمدرضا اسکندری سکاندار مدیریت کشور می‌شود به سرعت همه ساختارهای مدیریتی متلاشی می‌شود و در انتهای دوره در سال 1392 وقتی بخش کشاورزی دوباره تحویل مهندس حجتی می‌شود کشور واردکننده بیش از 7/6 میلیون تن گندم بود که رکوردی تاریخی است و نه قبل و نه بعد از آن تاریخ سابقه نداشته است. جالب این‌که اسکندری با وعده خودکفایی در جو در مدت یک سال و در برنج در مدت 3 سال و وعده‌های فریبای مشابه بر سر کار می‌آید و جالب آنکه نمایندگان ساده باور وقت مجلس شورای اسلامی با 245 رأی بالاترین رأی اعتماد را به او می‌دهند ولی درکمتر از یک سال متوجه اشتباه او شده و به استیضاح وی مبادرت می‌کنند. اما در دوره جدید مهندس حجتی با انتخاب مدیران غیرسیاسی و کارکشته از جنبه تجربه مدیریت کشاورزی می‌تواند در مدت کمتر از سه سال کشوری را که بالاترین رکورد واردات گندم را رقم زده بود به کشوری که آمادگی صادرات گندم را دارد تبدیل کند.
 
2- توجه به یافته‌های پژوهشی
اگرچه همین مورد نیز به نوبه خود مقوله‌ای مدیریتی است اما تصمیم بدون پژوهش همان بلایی را بر سر کشور می‌آورد که در 8 سال مد نظر نگارنده آمد. اگرچه پژوهشگران همواره تلاش ارزنده خود را برای تولید بذر سالم و مقاوم به خرج داده و می‌دهند و اگرچه پژوهش مقوله‌ای زمان بر است و برای مثال تولید هر رقم زراعی جدید در گندم 8 تا 12 سال طول می‌کشد، اما توجه به یافته‌های پژوهشی زمانبر نیست. مشارکت با پژوهشگران و استفاده از نتایج یافته‌های پژوهشی یکی از رموز موفقیت مدیریت گندم کشور بوده و هست.
 
3- نزولات جوی مناسب
اگرچه محمدرضا اسکندری مدعی شده بود که نزولات تنها  3درصد در تولید گندم نقش دارد اما واقعیت این است که نقش نزولات جوی در تولید گندم در ایران زیاد است زیرا سطح زیر کشت گندم دیم چند برابر از سطح زیر کشت گندم آبی بیشتر است. ارایه آمارنزولات جوی و ارتباط آن با تولید بیشتر گندم در ادوار مختلف از حوصله این یادداشت خارج است. اما نکته ای که اسکندری حق داشت اهمیت بیشتر مدیریت در مقایسه با نزولات جوی در تولید گندم بود و سیر قهقرایی تولید در دوره وی خود بهترین شاهد ادعای اوست.
 
4- فشار ناروا بر منابع آبی زیر‌زمینی
با توجه به سیاسی شدن موضوع خودکفایی در گندم از سال 1384 به بعد، دولت مستقر تلاش گسترده‌‌ای را برای تولید بیشتر گندم «به هر قیمت ممکن» به‌عمل آورد. فشار بر آب‌های زیر زمینی، کاهش سطح سفره‌های آب زیر زمینی، بر هم زدن تناوب و کاهش سطح زیر کشت و تولید محصولات دیگر به‌ویژه بقولات و چغندر قند و حتی پنبه مستند هستند. در دوره جدید اگرچه این امر در دست اصلاح است همچنان شایسته تجدید‌نظر جدی است. بحران آب، به‌ویژه آبی که از محیط‌زیست کشور سرقت شود نتایج زیانبار و فجایع غیر‌قابل بازگشتی را به دنبال خواهد داشت.
 
5- توجه به معیشت تولید کننده (خرید تضمینی)
با وجود همه مشکلات مالی که دولت امروز با آن مواجه است، تعیین قیمت بالای خرید تضمینی گندم و اعلام به موقع آن و انجام به موقع تعهدات با همه موانعی که پیش‌روی دولت وجود دارد اگر چه باز هم می‌تواند ذیل عامل مدیریتی دسته‌بندی شود اما به تنهایی عامل مؤثر و تأثیر‌گذاری است که صد البته تا مرحله معینی می‌تواند تأثیر‌گذاری خود را داشته باشد و به منابع مالی عظیمی نیاز دارد. عوامل متعدد دیگری بر افزایش تولید گندم نقش دارند. مدیریت مصرف و جلوگیری از اتلاف و دورریز گندم تولید شده به نوبه خود نقش به سزایی در خودکفایی در گندم می‌تواند ایفا کند. اما کفه مصرف با توجه به سیاست‌های کلی نظام مبنی بر افزایش جمعیت سنگین‌تر و سنگین‌تر هم خواهد شد. نگارنده نه در سال 1383 و نه در حال حاضر معتقد نیست که ما در تولید گندم به خودکفایی رسیده‌ایم. آنچه مورد تقدیر است افزایش تولید و قطع واردات گندم در طی یک تا چند سال است. به واقع پایداری تولید گندم موضوعی است که بیش از پیش مورد دلمشغولی بوده و باید باشد. در بین عوامل یاد شده موثر بر تولید گندم فشار بر منابع آب‌های زیر‌زمینی در دوره قبل و بر‌هم زدن تناوب زراعی عوامل منفی هستند. به عبارت دیگر فشار بیشتر در این حوزه‌ها و حتی در حوزه قیمت گذاری نه ممکن است و نه به صواب. اما آنچه هنوز می‌تواند به تولید بیشتر گندم و استمرار قطع واردات یا خودکفایی کمک کند افزایش بهره‌وری بر پایه استفاده از آب و تکیه بیشتر بر یافته‌های پژوهشی است. میانگین عملکرد گندم در کشورمان فاصله زیادی با میانگین عملکرد در کشوری مانند مصر و حتی با رکوردهای تولید گندم در ایستگاه‌های پژوهشی یا در دست کشاورزان پیشتاز است. 
نقش تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در استمرار قطع واردات مهم و تکیه بر آن ممکن است. در حوزه پژوهش مرتبط با گندم علاوه بر تکیه بر استمرار اصلاح نباتات از طریق تلاقی و روش‌های متعارف توجه ویژه به تولید ارقام متحمل به خشکی و متحمل به شوری در گندم در اولویت اول قرار دارد. استفاده از فناوری‌های نو به‌ویژه مهندسی ژنتیک چه در دوره تاریک کشاورزی ایران که جرم تلقی می‌شد و چه در دوره جدید مورد غفلت قرار گرفته است. مهندسی ژنتیک در دست اصلاحگران برتر کشورمان در موسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر و مراکز تحقیقات کشاورزی می‌تواند با افزایش بهره وری بر مبنای آب چاره کار و نقشه راه برای خودکفایی در گندم تلقی شود. 
آنچه در گذشته تنها به عنوان «امکان» مطرح می‌شد، امروز در جهان دارای سابقه «وقع» است. طی دوسال گذشته گندم تراریخته متحمل به خشکی که در شرایط دیم و با میزان آب مصرفی گندم دیمزارهای کشور در آمریکا تولید شده‌اند تحسین همگان را به دنبال داشته است. در ایران اما در همچنان بر همان پاشنه فناوری هراسی و جدال ژورنالیستی می‌چرخد جدالی که حمایت مالی اسکندری و تیم سایه او (در آستین دولت در بنیاد کوثر) از شاخه رسانه‌ای فارس و تسنیم بر میزان تردید‌ها افزوده و تراریخته را از عاملی مؤثر در تأمین امنیت غذایی برای بار دیگر در صندلی اتهام نشانده است. تراریخته‌ای که سهم ایران تا کنون تنها واردات میلیادرها دلاری آن بوده است که از قضای حادثه از دوره وزارت محمدرضا اسکندری آغاز شده است.اکنون زمان آن فرا رسیده تا با ورود مدیریتی مهندس حجتی و تیم شایسته او به‌ویژه معاونت زراعت با سابقه درخشان مدیریت تحقیقات کشاورزی کشور این قائله را بر‌طرف کند. این یادداشت از محل بر گزاری اجلاس متعاهدین پروتکل ایمنی زیستی کارتاهنا درکنکون مکزیک تهیه و ارسال شده است؛ اجلاسی که بیش از 5 هزار نفر از بیش از 160 کشور جهان و ده‌ها گروه مردم نهاد و سازمان بین‌المللی و نمایندگان صنعت برای استفاده موثرتر از فناوری مهندسی ژنتیک و در آینده نزدیک فناوری زیست‌شناسی مصنوعی تشکیل شده است.
 
* رییس انجمن علمی ایمنی زیستی 
 
(شماره 66  مجله اقتصاد سبز)

بستن

به ما بپیوندید

عضویت در خبرنامه